Tolışi ədəbiyyoti tarıxiku - NƏRİMAN TOLIŞİ

21 May 2022 14:35
217

Muasir Tolışi ədəbiyoti orijinələ və nufuzinə simoondə qılıyən Nəriman Tolışe. Dəvardə əsri 80-90- nə soronku bə Tolışi ədəbiyot omə ın ədib tobə ımrujnə ruji bə ədəbiyyoti, xısusən bəçe poeziyəş de məsuliyyəti, de ğeyrəti xıdmətış kardə, həmişə bə sıxani sənəti və bəştə ofəyəmoni de ali kriteriyon nəzə səğandəşe, ədəbiyyoti bılındə idealonış ıştə şəxsi və nəzəri ofəyəmonədə rəhbərış qətəşe. Klassikə və muasirə Azərboyconi, tolışi ədəbiyoti, poeziya ənənəon əsosədə dınyozıneş bə ərsə omə şair bə tojə poeziyə təmayulonən meyil kardəşe və tolışi poeziyədə sərbəstə şeirə uslubi iminə təcrubədə dəvardə kəsondə qıləyni bıə. Şair ıştə jiə devri əsos problemonku de cəsorəti həm klassikə, həm muasirə şeirə formondə qəpış jə və ın poetikə qəponən çe ani qıləy həyəconon ifadə bıəni, de 
zəmonə nəfəsi və de dıli hukmon bıə...

Fotoğraf açıklaması yok.Nəriman Tolışi poeziya bitovədə çe Azərboyconi, xısusən çe tolışi xəlxi ozodəti idealonış ifodə iyən tərənnumış kardə, təsadufi ni ki, əçey iminə şeiron dılədə ozodəti marşən heste.

Nəriman Tolışi tojə devri ədəbiyyoti bino karde koədə deştə həməsron, de sinninə, ujən de həmsinnə, həmən de cıvonə şairon: de T.İlhomi,Vəlişah Əliyevi, X.Tolışi, A.Bayrami, Ə.Nasiri, B.Ruşini, Ə.Moxtari, C.Lələzoə, Xilqəti, B.Veşo unən de çand qılə co ğeyrətinə sənətkoon ivrədə de səbri, de mətonəti sa qılə mahneon davarde-davarde ve-ve molyətinə ovandonış bə meydon vardəşe ki, ısə əmə de fəxri Tolışi ədəbiyyoti həxədə qəvbəpuri sıxan karde zındəmon...

N.Tolışi şəxsi tərcumeyi-hol, ujən ofəyəmoni ro ve mənoynin dəvardə. 1963-nə sorədə Likədə çe moəo bıə Nəriman 2001-nə sorədə Lankoni Devlət Universiteti tarıx-ictimoiyət fakultəş, 2005- nə sorədə isə maqistiraturəş bəsə jə. Lankonədə ədəbi dərnəqondə, məclisondə fəol şirkət kardə şair Likədə "Lerik" qəzeti tolışi "Zizə"səhifəş hozo kardəşe. Təbii, xısusən "Zizə" tolışi səhifə hozzo karde əçey şəxsi iyən tolışi ədəbiyyoti, mətbuati tarıxədə mandə qıləy xidmətışbe. (Lankonədən jəqo məşhurə tolışə səhifə fəoliyət nuşo dodəbe, kırtə qıləy mıddətədə Masalliədən). 90-nə soronədə bardə bıə oşkoəti siyosəti nəticədə Tolışi zonədə umumi qıleəy milliyə rostbemonə hərəkat ofəy bıəbe ki, çemi səkıştə nəticədə sa-sa tojə milliyə istedadon bə məydon beşe ki, çəvondə qıləyən ımruj fəxr kardə sənətko Nəriman Tolışie. Co sənətkoonku çe Nərimani qıləy yolə hınən əv be ki, əy 1999-nə sorədə "Bı Tolışə bandonədə" nomədə qıləy kitobış bə çapış doe zınəy, ımən bə devrədə kam çap beə kitobondə qıle be. Və-ve təəssuf ki, ın kitobi bəçəton tobə ımrujnə ruji Nərimani co tolışə kitobonış çap karde nıznəşe. 
Roste, mıxtəlifə almanaxonədə, kitobonədə xəyli şeironış çap be, ("Ərməğon", _1993, "Tolışi dınyo"_1994, "Honi çəşmə"-2016, "XX_XXI əsr tolışə poeziya almanax" və co almanaxondə). 2007-nə sorədə isə şair və tırki "İnsan axtarıram" kitobış çe çapo bekarde. In məlumatın tiki tikrorən blbo,şairi jimoni həğiğətone.Əncəx ve çokə hole Nəriman har vaxt de ədəbi atmosferəş nəfəs sə, hiç vaxt ğələmış və i tərəf şodoəni, ədəbi aləmədə har vaxti deştə elmi- nəzəri  mulahizon, deştə publisistikə ofəyəmoni bə çəş çiyə, poeziya dınyoədən çəmə, ıştə nufuzinə, poetikə sıxanınoş votə.

Fotoğraf açıklaması yok.Çe Nəriman Tolışi ofəyəmoni həxədə ən sərrostə otırnie bə filoloqiyə elmon doktor, bə mərhum Əvəz Sadıqovu məxsuse. (Əmmo şairi həxədə F.Əboszodə, A.Bayrami, həmən çı nıvışte muəllifiən ıştə məğolonədə bəhsışon kardə.). "Bı Tolışə bandonədə" kitobi mığəddımədə- vəsə sıxanədə doktor Əvəz muəllim "Şairəti səlahiyyət" nomədə sanbalinə məğolədə Nərimani ofəyəmoni məno, xısusən bədiyə, linvistikə nəzəku mıkəmməl təhlilış kardə, şairi bə tolışi poeziya vardə məziyəton çok- çokinə izahış kardə, şairi "Moə zıvon", "Bəmə umur doə moəm", "Votedən"(deişmə-qəvəbastə), "Bəvədə "təcnisi, ujən kali co şeiron həxədə qırdəcəl, mənoynə, Nərimani poeziya həxədə rəsə mulahizon votəşe...

Har ənıvışti əsəri konkretə zəmonə çərçivədə təhlil karde ən ovandə roye. Xısusən bəni tolış xəlği ıştə tarıxi rostbemonə devri jiə xəlği ədəbiyyotiən də xəlği problemon ivrədə analiz kardeş ən rostə roye. Təbii, bədiyəti kriteriyonən de çəş karde şərti. Eyni mevzi co- co xəlğon eyni zəmonə çərçivədə co- co məno doe çe yodo beməkəmon. Tolışi tarıxədə zıvon, moə, vətən, band iyən co mevzuon ozodəti, istiqlali, ıştə mevcidati oqəte məsələye, bəştə huğuğon rəse məsələye. İyən ımiyən çe yodo beməkəmon kali kərə ın mevzion həxədə tikror- tikror sohbət eğande, şairi şəxsi jimoni bə təhlukə məruz haşdə, donosbozon, xəfiyə ləşqəri vədə  şairi vətəndoə movqe cəsorəti nımunə hisob bedə.

Jıqo qumon kardəm, şairi ıştə ofəyəmoni sıftəku tobo ısə bə moə- nənə zıvoni bı dərəcə yolə əhəmiyət doe səbəb məlume. Moə zıvon milləti mevcidati pasporte, bo ımruji, maştənə jiə qarante, tarıxi, milliyə məxsusəti ovəynəy və s.... İyən şair tarixi həğiğəton çəş epuştə insonon, devri ıştə ğəzəbi ifodə kardə, bə moə zıvoni biqonəti yolu mərəz, bəşəri cinayəti səbəb zınedə:

Tolışə bo, Nərimani çok sərəs,
Moə zıvoni heste ğıryət nıznəkəs,
Rə benışu çəmə cono ın mərəz,
Bəvədə xəlği hestiyəti nibəbe.

"Boydəğım kardəme moə zıvonım" ("Moə zıvon") votə şair zıvoni timsolədə həm vətəni, həmən doğmə moə vində, boəçey jiero bə har canqi hozzoye (şairi ofəyəmon əçey bəştə ın əğidə çanə sadığ be nuşo dodə):

Bə har kəlmə con ğıbone,
Bə var kəsi ve şin cone,
Məbi mıku co, əmone,
Çımı şinə tolışə zıvon.

Fotoğraf açıklaması yok.Umumən, şairi həmə tolışə şeiron bə nənə zıvoni yolə məhəbbəti qıləy təzahure, şərt ni ki, zıvoni həxədə sıxan bıkəy. (Əslədə tolışi zıvoni problemon həxədə Nəriman muəllimi hejo ıştə nıfuzinə fikronış de məntiği votə). Zıvoni çok zıne iyən bı zıvondə çokə şeirin nıvışte zıvoni təbliğe,bəy jimon doye...
Nəriman və zıvoni,xüsusən bə tolışi zıvoni sıxanon qərək bıə həssosəti nuşu dodə.Bı borədə əmə de doktor Əvəz Sadığovi tam həmrəyimon:"Tolışi zıvoni poetikə mecizə ofəy kardeş imkonon  və in imkonon realizə kardeş zınə Nəriman Əğəzodə şairəti istedadi nuşo doero əçey "Bəvədə" nomədə təcnisi hande, təhlil karde kifoyəte. "( Səh.5,"Bı Tolışə bandonədə").

Şairi "Bədim isə" nomədə 1999-nə sorədə nıvıştə bə təcnisən deştə bədiyəti, sənətkoəti, de sıxanə sərrafəti məxsusuyət kəsb kardedə:

Çı taleku sard bəm həni,
Zilə sədom, bə bəm həni,
Hiç ki anə mı bəməni,
Dard-ğəm qardə bədu mısə.

Təcnis ofəy karde bəni şəbəkə dutemoni mırəkkəbə koye, şairəti sənəti qıləy çinqile və xose Nəriman bı movqe rost bə...

Eyni zəmonədə şairi "Tobə nı" nomədə cığəynə təcnisədə tolışi zıvoni onomastik, təcnis ofəy kardeş ğudrəti vindəmon:

Iştı nozo eqıniyəm bə ğəm az,
Sute mını,bəbol nıbim bəzən az?
Açığı votdə bə ğəm az,
Dəşəm bə dard-, ə həm az,
Boçi rəhmı ni bomı,
Sığ- zindonim bəqəm az?
Zındəş iqlə tınım karde bəqəm az,
Votdəş: çımı savdı ğısmət obəni..

Təbii, cığəynə təcnis ofəy karde bəzən adi təcnisisə tikeyən ve- ve zəhmət tələb kardə istedade. Və şomon ki, Nəriman boli bı istedadi ğabil sənətkoye.

Şairi "Dəmərəsə tolış vay" şeirədə bəştə nənə zıvoni biqonə bə şəxson ittihom de həmon şəxson mevcidat de mərsiyə "yod" bedə...yəni əvon mənəvi cəhəto mard hisob bedən.

Nərimani poeziyada vətəndoə hissiyoton, jimoni fəlsəfi fam, zəmonə diktə kardə problemon xısusi dığğəti cəlb kardedə iyən əçey çe ıştə devruku bəhs kardə şeirondə ım bəni ovaynə çidə. Nərimani siyasi-ictimoi şeiron nuşo dodən ki, şair bə jimoni de oğo bə çəşon diəkardə, hadison mohiyəti çok famedə, prəblemon inkişofı xətti çok təsəvvur kardə "Ozodəti roədə con noə şəhidin" şeirədə mıəllif şəhidəti mohiyəti çok dərk kardə, şəhidəti şucaət hisob kardə:

Ğələbəbe şımə marde, nıqarde,
Bo dışmenon ın ıştənən ve darde,
Azərboycon həmən ğəsəm baharde,
Bəşmə ğəbon bəşmə nomə abidon,
Ozodəti roədə con noə şəhidon.

Nərimani "Xıdo ıştən xəy bıko" şeiriədə ısə AXC hakimiyəti devri ıştənbəsəti, sıxani, vədə de əməli rost nbe noqisəti bərk tənğıd bedə, prespektivış nıbıə hakimiyəte de xəlği zıvoni tənbeh kardə,votedə: "Çimbəpeşti xıdo ıştən xəy bıkə". Bənə jeqo omedə ın şeir hejo bə co antixəlğə hakimiyətonən aide... Şairi "Dəccol ome" şeiri bəmı rəmzi çidə, bə məno ki, şairi "fələk" votə vaxt vəhşiyə kapitalizmi ki, həlol- hərom zındəni, yolı- ruk, çe odəmon dastədə aşişətiş sə, şəv- ruj həmə kəs bo nuni nəvedə iyən əmənən bə insonon pulə hərisəti Dəccol votedəmon:

Hələ Dəccol ıştə həy səpe nəvdə,
Zəmin bədəy niyə qındə bəyəndı.
Hələ nolə heste har obə qəvdə,
Hələ insononən ancedən yəndı.

Fotoğraf açıklaması yok.Bı mənoədə əmə bə şairi diərovindəti həx dodəmon..

Nəriman bə jimoni  nohəxətion, bə insoni naqisə cəhəton de sukuti erəxə şair ni. Əslədə şair sıxani ustoən bıbo, çe ədoləti, həxi sədo, insoniyəti bərğoror kardero ıştəni deştə sıxani fədo kard şəxse. Bı mənoədə Nərimani lirikə ğəhrəmon (ve vaxtı ın ğəhrəmon avtoportret bedə) çe zəmonə mənəvi eybəcərətion ğəhri kəşedə. Şairi jinton nomım kəşə "Dəccol ome" şeiriku əlovə "Nomerd", "Həxi sədo", "Harde-darde", "In kinə soyb", "Epuşte" və s. şeirondə jimoni dardinə səhnon, dıli de ğo pur kardə odəmon, jimonədə əncəx deştə mədə mevcud bıə bə odəmi oşə mevcidaton, yəni bevəcə odəmon bə sıxani qullə və doə bedə, ifşo bedən:

Bomı darde ın bə kəfənbə mədəm,
Qəvış okardə əy bənəy əşivo.
Hejo votdə, "bıdə, vəşi parzedəm",
Di bıdoş, bəcuyem lap ıştə dıvo",
Bomı darde ın bə kəfənbə mədəm.

Mıəllifi "çiç bəbəy, bo jiye lozim nəbəy hard" misro şairi insoni jimondə bəni barzə şəxsiyyəti vində orzuku bamal omə...iyən ın nəcibə orzuon əhandon çok bəsə dəşedən, bı misro bəni insoni ləyoğəti həmişə barz vinde orzu diəkardə...

Mıni Nəriman Tolışi məhəbbətə lirika deştə sodəti, həmən deyə nığıləti heyron kardə. Bı məhəbbətdə hicroni, coəti dard- ğəmonən, vusali hərəbəxtətiən de əlvonə, mıxtəlifə levhon doə bedə. In şeiron mətləb, ğayə bəni dasti dılə oşkoye. Az jeqo famedəm ın məhəbbət real, səmimi bero bəy həsr bıə şeironən bə əhandi bı dərəcə doğməye, neze. Məhəbbətə şeiron kali qılə nəğməye, bəvon musiqi nıvıştə bə, əmmo az əvotim ın məhəbbətə şeirin həmmə hejo nəğməye, bə səbəb ki, mıxtəlifə məhəbbətə əhvolon konkret formədə qırdəcəl ifodə kardən. "Orzum bə rost  bekə", "Sutdəm mı yəlovım no", "Ha reçin", "Tlni çoknəyodo bekəm?", "Zolım", "Çiç bıkəm" və s. şeiron coəti ğəmon, ( bı tipədə şeirin Nərimaniku veye), "Dınyo ğəşənqe", "İm ruj" şeiron ısə vusali səodəti, feyzi tərənnum kardə. Təbii, ha reçinə, purməno şeiri misal varde əzınim, məğolə həcm ve bəbe, əncəx "Dınyo ğəşənqe" şeir ımi ın bəndi bə məğolə bəni zibo nıvıştəm:

Bəboftem çəy muyon, bəvon reç bəjem,
Qah bəlıştem, qab bə dimi maç bəjem,
Qirəvədə qah bə dızdi ğıç bəjem,
Yari diməkukon dı vıləçanqe,
Az deştə pəvəndim, dınyo ğəşənqe.

Şairi "Şinə kinə", "Boy,boy, bəştı sə çəvom", "Bəvədə"(təcnis), "Çəş bıkə,azən bom", "Yar beşə bə seyron", "Ha kinə,məşi" iyən co bəstə jə bıə şeiron Nərimani bəni nəğməvonə şairi məşhuruş kardə...

Nəriman Tolışi tolışi poeziyədə bə vey çion iminə mıhiş jə; iminə təcniz, cığəynə təcnis, iminə qəvəbastə, həmən bə tolışi zıvonədə iminə sərbəstə şeiron nıvıştə kəsondə be. Şairi orijinələti sıbut kardero ve misalon varde bəbe. Tolışi Milli Ruh bə Əli Nasiri həsr bə "Duston, nav mı məmardən" şeiri xəlğə, əhandon xısusi dığətış cəlb karde. Şeirədə ğədzıne, sədoğət, bə duston tale norohətəti bərməlo şiklədə doə bə "Mardesə qone marde" votə şair bə dınyo əlvido votə duston çe nığılo təsuf kardə:

Voş qətə dılım sutə,
Sutə conım bə mutə.
Vəyşti ro umutə?
Duston,navmı məmardən...

Bir 3 nəfər və ayaqüstə duran insanlar şəkili ola bilərŞeir ve ğıymətine. Bə tolışi ruşinfikon jıqobızın qıle ğədəğəye, yəni, duston, yəndı ğədı bızınən, bıjivniən, jimon mıvəğğətiye...

Şairi "Ha Xıdo"şeirədə həm milliyə fəxorətə hiss, həmən ğuli, nokə psixoloji tənğıd heste, həmən çe xəlği milli ozodəti eşğ tərənnum bedə. "Deşmonə duston" şeirədə şair xəlxil dust- dışmeni bəy nuşo dodə "Dusti- dışmeni nıznə xəlx bə məhv şedə", "xəlği iminə deşmon əçe ıştən ıştəni fəhm nıkatdeye" fikon bı şeirdə təbliğ kardedə. Bı xoş vətəni loyığ bero çəşioj jie tevsiyə kardeye... N.Tolışi dınyoədə, olkədə şə proseson çe nığılo fəhm kardə sənətkoye.

N.Tolışi dınyo ujən Azərboyconi şeirdə ve pevolo bıə sərbəstə şeiri bə tolışi ədəbiyyat vardə şairondə qıleye iyən ıştə bı ğərorədə mohkəme. Nərimani sərbəstə şeirion ovandin "Sıə odəm", "Mınədə qıləy ğəv bəqıne", "Har çiyku dəbə vardem", "Ozodətim pidə votəkəsi" və s.ınumon şairi iyən sərbəstə şeiri arxitexturə çok bələd be nuşo dodə. Nərimani sərbəstə şeiron kırte, əmmo mənoyninin:

"Bəniy mardə rufi fırsiyəy
bə Kaspi şam
xəyolonım.
Ğumon ki,
dı qit lınqə rizon sırə çəkkə
kəş okay
vitin şamisə.
Bəməy  şami şığon...
Ve səğbən,
Sığ yaddaşinon...

Bı kırtə şeirdə bə tolışi xəlxi ğədiməti çe vətəni bumi, zəmini şohid be fiki heste ,təbii, mənoynine. Nərimani jeqo co sərbəstə şeironən heste ("Aprelə manqe" iyən co.)

Əncəx Nəriman tolışi şeirdə Nəriman Tolış əsosən de hica vəzni bə. Tolışi şeiri zıvon, uslubi nəzəku Nərimani okardə, şə roən ğıymətine.

Bı votəyon ımoniən əlovə bıkəmon, Nəriman Tolışi tolışi əğılə poeziya ofəy kardeədə, peqordeniyə(tərcumə) sənəti inkişafədə, tolışi etnoqrafiyə, ujən folklori qeşı vusət seədə, tolışi zıvoni mıxtəlifə məsəlon ıştə həlli peydo kardeyədə məxsusi, prinsipialə movqeş zəhmətonış heste, təəssuf, de iqlə məğolə qırd çıvon həxədə sohbət karde mumkun ni.

Bitovədə peqətəmon Nəriman Tolışi tolışi şeirədə, ədəbiyotədə mıstəsno, orijinələ qıle sənətkoye, həmən ictimoi xadime, tolışi xəlği bədiyə, mədəniyyətə tarıxədə hejo lınqə rizon, nıfuzinə imzoş, ğıymətinə əsəronəş mandə sənətkoye.

İstifadə bıə və bə mevzu aid ədəbiyyot:
1.Nəriman Ağazadə Tolışi -"Bı Tolışə bandonədə" 1999.
2.Əvəz Sadıqov -"Şairlik səlahiyyəti", "Bı Tolışə bandonədə" kitobi vəsə məğolə.
3.A.Bayrami -"Azərboyconi tolışon ədəbiyyat",2013.
4.A.Bayrami" -De şair Nəriman Tolışi müsahibə".
5.A.Bayrami -"Nərman Ağazadə Tolışi_50"(məğolə).
6."Tolışi ərməğon" -1993.
7."Honi" jurnal, ✓2,2015✓4,2017✓5,2018 ✓4 və s.
8.N.Ə.Məmmədzadə -"Tolış"✓3('2003.
9.Nizaməddin Alışov -"Zirvəyə doğru aparan yol", "Şəvnışt" ✓7, 2006.
10.F.F.Fazili -"N.Ağazodə -Tolışə poeziya", "Tolış", ✓16,✓17_2003.
11."XX-XXI əsr Tolışə poeziya almanax", 2021. və s.

                                   Camal Lələzoə
                                   Şair, ənıvışt, tənğidəvo
2017-minə sorədə tolışə poeziya aləmədə - CAMAL LƏLƏZOƏ, tənğidəkə-ənıvışt  SEO Haber - News Magazine

Imiyən bahand